Het glymfatisch systeem

Misschien dacht je toen je de titel van dit artikel las, dat ik een spelfoutje had gemaakt en dat ik het lymfatisch systeem bedoel. Toch staat het er goed, en vertel ik je vandaag over het glymfatisch systeem. Er wordt naar dit systeem steeds meer onderzoek gedaan en de verzorging ervan is heel belangrijk voor je algehele gezondheid.

Dit artikel, geschreven voor mijn eigen website, heb ik beschikbaar gesteld aan Natuur Diëtisten Nederland, waar ik als redactielid schrijf over onder andere het klinisch gebruik van kruiden.

Het lymfesysteem en glymfesysteem
Het perifere lymfevaatstelsel (lymfesysteem) is het wijdvertakte netwerk van vaten, lymfeklieren en organen dat in ons lichaam, buiten het brein, zorgt voor vochtbalans en immuunbewaking (het controleren van weefselvocht op de aanwezigheid van ziekteverwekkers). Het filtert bacteriën, virussen en andere ziekteverwekkers uit weefselvocht om het lichaam te beschermen tegen infecties en ziekten. Het centrale zenuwstelsel heeft een grotendeels geïsoleerde interne omgeving dankzij de bloed-hersenbarrière. Dit is een beschermende laag cellen die de hersenen beschermen tegen schadelijke stoffen uit het bloed.

Het glymfatisch systeem vervult een vergelijkbare functie binnen het hersenweefsel. Het zorgt voor de afvoer van afvalstoffen uit het hersenweefsel en voert deze via de hersenvliezen en de diepe halslymfebanen af naar het lymfesysteem van het lichaam. Het lymfesysteem voert deze stoffen vervolgens verder af.

Hoewel de bloed-hersenbarrière en het glymfatische systeem twee aparte structuren zijn, werken ze nauw samen als een complementair ‘filterduo’. De bloed-hersenbarrière reguleert de actieve aanvoer van voedingsstoffen voor de hersenen en houdt schadelijke stoffen vanuit de bloedcirculatie tegen. Wat er aan metabolen (restproducten van de celstofwisseling) en eiwitten toch in het hersenweefsel ophoopt, kan de bloed-hersenbarrière vaak niet zelfstandig weer terug naar het bloed transporteren. Hier vult de glymfatische route de barrière aan. Terwijl de barrière de poort aan de voorkant bewaakt, functioneert de glymfatische stroom als het actieve mechanisme aan de achterkant van de barrière, waar het binnengekomen en lokaal geproduceerde reststoffen verzamelt en effectief naar de externe afvoerkanalen transporteert.

Hersenvocht en de glymfatische route
Binnen het glymfatisch systeem speelt hersenvocht (liquor cerebrospinalis) een centrale rol. Dit hersenvocht wordt geproduceerd door een gespecialiseerd netwerk van cellen (de plexus choroideus) binnenin de hersenventrikels, de holtes in de hersenen. Daar circuleert het vocht vervolgens door het centrale zenuwstelsel en rondom de hersenen. Het verloopt voortdurend in een ritme van aanvoer, verdeling en afvoer.

De uitwisseling tussen het hersenvocht en het hersenweefsel vindt plaats langs de perivasculaire ruimtes. Dit zijn kleine ruimtes rondom de bloedvaten, waar hersenvocht langs het hersenweefsel stroomt en zich met het vocht tussen de hersencellen mengt. Binnen deze weefselomgeving vindt een voortdurende uitwisseling plaats van opgeloste deeltjes, waaronder zouten (zoals natrium, kalium en chloride), kleine metabolieten (zoals glucose en lactaat) en diverse signaalstoffen die betrokken zijn bij de communicatie tussen hersencellen. Tegelijkertijd worden afvalstoffen afgevoerd, waaronder bèta-amyloïd (eiwitten die bij ophoping buiten de cel de communicatie tussen hersencellen verstoren) en tau-eiwitten (eiwitten die bij ophoping binnen de cel het interne transportsysteem van de hersencel ontregelen). Daarnaast worden ook andere bijproducten afgevoerd die ontstaan bij het voortdurende onderhoud en de vernieuwing van het hersenweefsel.

Astrocyten en aquaporine-4-kanalen
Belangrijke cellen binnen het glymfatische systeem zijn de astrocyten. Dit zijn een type gliacel (ondersteunende hersencel), die rondom de bloedvaten in de hersenen liggen, en contact maken met het hersenweefsel. Via hun uitlopers, en dan specifiek de astrocytenvoetjes (de verbrede uiteinden die in direct contact staan met de perivasculaire ruimtes), spelen zij een belangrijke rol in de regulatie van de stroming van hersenvocht. Op deze astrocytenvoetjes bevinden zich aquaporine-4-kanalen (AQP4-kanalen), een mooie naam voor waterkanalen die onder andere de verplaatsing van water en daarmee de beweging van hersenvocht sturen.

Prachtig toch?!

Slaap als sturende factor voor het glymfatisch systeem
De activiteit van het glymfatisch systeem is sterk afhankelijk van de staat van de hersenen. Tijdens slaap, met name diepe slaapfasen, neemt de ruimte tussen hersencellen namelijk toe, doordat deze microscopische cellen tijdelijk in volume afnemen. Dit creëert volumeverandering van deze individuele cellen, waardoor meer ruimte ontstaat voor de vloeistofstroom (al suggereren recente neurobiologische studies dat de hypothalamus hierbij mogelijk ook een subtiele volumeverandering ondergaat tijdens deze fase). Hierdoor verloopt de uitwisseling van hersenvocht en de afvoer van afvalstoffen efficiënter (hoe briljant is dat gemaakt!). Ook de ritmische pulsatie van bloedvaten (de drukgolven door hartslag en ademhaling) draagt bij aan de drijvende kracht achter deze stroming en uitwisseling.

Tijdens de fase van diepe slaap (trage-golf-slaap – hier straks meer over) wordt via de perivasculaire ruimten rondom de hersenslagaders schoon hersenvocht het hersenweefsel in geleid. Dit hersenvocht dringt door tot in de ruimtes tussen de hersencellen en mengt zich met het interstitieel vocht (de vloeistofruimte tussen de hersencellen). Op dat moment vindt de uitwisseling plaats met stoffen die daar van nature aanwezig zijn, en komen opgebouwde afvalstoffen vrij en worden ze opgenomen in het hersenvocht. Daarna wordt deze vloeistof via de periveneuze banen (de kleine ruimtes rondom de aders in de hersenen waarlangs de afvoer plaatsvindt) weer uit het hersenweefsel afgevoerd. Vanuit daar stroomt het verder richting de afvoerroutes van hersenvocht en vervolgens naar de lymfatische structuren en de bloedcirculatie buiten het centrale zenuwstelsel, waar verdere verwerking en filtering plaatsvindt.

Slaap als sturende factor voor het glymfatisch systeem
Een gezonde nachtrust bestaat uit herhalende slaapcycli van ongeveer 90 tot 110 minuten, waarin verschillende slaapfasen elkaar opvolgen. Deze fasen worden onderverdeeld in de REM-slaap (de droomslaap met snelle oogbewegingen) en de non-REM-slaap, die uit drie opeenvolgende stadia bestaat: de overgangsfase naar de slaap (N1), de lichte slaap (N2) en de daaropvolgende diepe slaap (N3), ook wel trage-golf-slaap genoemd. Deze diepe slaapfase komt vooral voor in het eerste derde deel van de nacht, waarin de cycli de langste en meest stabiele periodes van rust bevatten. In deze fase vertragen de hersengolven naar een synchroon deltaritme. Dat is een hele langzame hersenactiviteit die hoort bij diepe slaap, waarbij de stofwisseling in de hersenen vermindert. En dat zijn de perfecte omstandigheden waarin het glymfatisch systeem optimaal functioneert. Wanneer diepe slaap in de vroege nacht wordt onderbroken of onvoldoende aanwezig is, blijft de (nodige) verhoogde doorstroming beperkt en wordt de afvoer van afvalstoffen minder efficiënt. Hierdoor kun je allerlei klachten krijgen, zoals hersenmist, concentratieproblemen, prikkelbaarheid, verminderde immuniteit, chronische vermoeidheid, en meer.

Dit is een van de redenen waarom ik in de praktijk veel nadruk leg op het slaappatroon van cliënten, de manier waarop ze ’s avonds afschakelen, hoeveel uur ze slapen, enzovoort.

Slaapcycli en het glymfatisch systeem
Verschillende dieper gelegen hersenstructuren, zoals de hypothalamus, de hippocampus en de amygdala, zijn voor hun functioneren ook sterk afhankelijk van een stabiele hersenomgeving. De hypothalamus fungeert als regelcentrum voor het interne evenwicht van het lichaam en reguleert processen zoals temperatuur, honger, dorst, het slaap-waakritme en autonome functies (de onbewuste functies van het lichaam zoals ademhaling en hartslag). Bovendien stuurt de hypothalamus via de biologische klok de het circadiaanse ritme (het natuurlijke 24-uursritme) van de glymfatische activiteit aan. De hippocampus speelt een rol bij geheugen, ruimtelijke oriëntatie en het opslaan van ervaringen. De amygdala is betrokken bij de verwerking van emotionele prikkels, met name stress en dreiging, en speelt een rol in stressreacties.

De hypofyse wil ik in deze context ook uitlichten. Deze kleine hormoonklier ligt direct onder de hypothalamus en vertaalt signalen vanuit de hypothalamus naar hormonale aansturing richting klieren zoals de schildklier, de bijnieren en de geslachtsklieren. Zo ontstaat een directe koppeling tussen hersenregulatie en hormonale balans. Wanneer de afvoer van afvalstoffen en de regulatie van de hersenomgeving minder efficiënt verlopen, kan dit invloed hebben op hersengebieden zoals de hypothalamus, hippocampus, amygdala en hypofyse, omdat deze gevoelig zijn voor veranderingen in hun hersenomgeving. Dit heeft directe gevolgen voor andere systemen (en organen) die door deze hersengebieden worden aangestuurd en/of beïnvloed. Denk hierbij aan de eerder genoemde hormoonbalans, maar ook aan de stofwisseling, de werking van het immuunsysteem, het darmmicrobioom, en meer.

Neuro-inflammatie bij verminderde afvoer
Wanneer de hersenen langdurig onvoldoende diepe slaap krijgen en de afvoer van afvalstoffen vermindert, kunnen restproducten van hersenactiviteit zich dus ophopen in het hersenweefsel. Dit kan leiden tot een milde, chronische vorm van neuro-inflammatie (een laaggradige ontsteking in het hersenweefsel). Deze langdurige ontstekingsreactie kan de gevoelige hersencellen belasten en de communicatie tussen verschillende hersengebieden verstoren.

Op de lange termijn kan deze aanhoudende belasting en de verdere ophoping van schadelijke eiwitten (zoals bèta-amyloïd en tau) bijdragen aan het ontstaan en de progressie van neurodegeneratieve aandoeningen, zoals de ziekte van Alzheimer. Daarnaast blijft deze ontstekingsreactie niet beperkt tot het brein, maar heeft het via de directe zenuw- en bloedverbindingen ook invloed op de rest van ons lichaam. Dit heeft weerslag op perifere systemen en organen, en kan mede aan de basis liggen van een verstoorde immuunrespons, metabole ontregelingen en een verminderde algehele vitaliteit.

Ook blijkt uit recente onderzoeken dat er een sterke link is met ME/CVS. De hypothese is dat het glymfatisch systeem ook een centrale rol speelt bij deze aandoening. Wanneer de afvoer stagneert, hopen toxische afvalstoffen en metabolieten (zoals lactaat) zich op in het centrale zenuwstelsel. Volgens deze onderzoeken zou dit de chronische neuro-inflammatie, de hardnekkige hersenmist en de extreme uitputting na minimale inspanning (PEM) kunnen verklaren, waar mensen met ME/CVS mee worstelen.

Het glymfatisch systeem en ondersteuning met kruiden
Je hebt inmiddels al heel veel kunnen lezen over het glymfatisch systeem en op welke manier je de gezondheid ervan kunt ondersteunen en optimaliseren. Maar ik zou natuurlijk Jacqueline niet zijn als ik met mijn enthousiasme voor kruiden, dit artikel niet zou afsluiten met meer te vertellen over hoe je met kruiden het glymfatisch systeem kunt ondersteunen.

Binnen de klinische kruidengeneeskunde en natuurgeneeskunde kan het glymfatisch systeem op een natuurlijke manier ondersteund worden. Dit kan op verschillende manieren, waarmee de doorstroming en afvoer in het hersenweefsel ondersteund worden. Want juist de onderliggende processen bepalen hoe goed de lymfatische doorstroming en de afvoer kan plaatsvinden. En En hiervoor is het van essentieel belang dat je een gezond slaappatroon hebt, je zenuwstelsel in balans is, de doorbloeding van je lichaam goed is, je ontgifting op orde, je geen ontstekingsreacties in je lichaam hebt, enzovoort.

Naast dat ik direct op het glymfatisch systeem werk, werk ik dus ook met de onderlagen, waar een uitgebreide anamnese aan vooraf gaat. Zo kunnen we vanuit de kern de doorstroming en afvoer in het hersenweefsel ondersteunen. Verschillende kruiden en voedingsstoffen (soms in de vorm van een supplement) kunnen hierbij helpen. Het is wel belangrijk dat deze goed bij jouw lichaam passen. Sommige kruiden hebben namelijk een sterke invloed op de P450-enzymen in de lever (die verantwoordelijk zijn voor de afbraak van stoffen en medicatie, maar ook een rol spelen in jouw algehele gezondheid), waardoor niet elke kruid bij iedereen past. Een goed opgeleide kruidengeneeskundig en/of natuurgeneeskundig therapeut, met kennis van farmacogenetica, kan je hierin deskundig adviseren.

Hieronder lees je meer over een aantal kruiden die het glymfatisch systeem op verschillende manieren ondersteunen:

Ginkgo (Ginkgo biloba)
Ginkgo beïnvloedt de bloedsomloop via twee mechanismen: het remt de bloedplaatjesaggregatie (wat de viscositeit of ‘stroperigheid’ van het bloed verlaagt) en stimuleert de endotheelcellen tot de afgifte van stikstofoxide, wat vaatverwijding veroorzaakt. Dit optimaliseert de cerebrale perfusie (doorbloeding) och vergroot de mechanische amplitude van de arteriële pulsatie, de drijvende pompkracht achter de glymfatische bulkstroom.

Ginkgo heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Rozemarijn (Rosmarinus officinalis)
Het rozemarijnzuur en carnosolzuur in rozemarijn grijpen in op het ontstekingsproces in de hersenen. Ze remmen de overmatige activatie van microglia (de immuuncellen van het brein) en blokkeren de aanmaak van pro-inflammatoire cytokines (ontstekingseiwitten). Door deze neuro-inflammatie te remmen, wordt voorkomen dat astrocyten opzwellen en de perivasculaire afvoerkanalen mechanisch dichtdrukken.
Ashwagandha (Withania somnifera)
De withanoliden in Ashwagandha moduleren de neuro-endocriene stress-as (HPA-as, het interactiesysteem tussen de hersenen en de bijnieren dat de hormonale reactie op stress reguleert) door de binding van cortisol aan de receptoren in de hypothalamus te reguleren. Dit verschuift de balans van het autonome zenuwstelsel van de orthosympathische (actieve) naar de parasympathische (rust) stand. Deze neurologische omslag verlaagt de noradrenaline-spiegel in de hersenen, wat de exacte trigger is voor hersencellen om in volume af te nemen en de intercellulaire ruimte te vergroten.

Ashwagandha heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Pruikzwam (Hericium erinaceus / Lion’s Mane)
Pruikzwam heeft een unieke, directe meerwaarde voor het brein en de hersenomgeving. De actieve bestanddelen (hericenonen en erinacines) passeren gemakkelijk de bloed-hersenbarrière en stimuleren daar de aanmaak van Nerve Growth Factor (NGF, een essentieel eiwit voor de groei en het herstel van zenuwcellen). Binnen het glymfatisch systeem biedt dit kruid krachtige ondersteuning door microglia (de immuuncellen van het brein) te kalmeren en neuro-inflammatie (laaggradige hersenontsteking) te remmen. Dit beschermt de zenuwcellen tegen de toxische belasting van opgehoopte eiwitten en helpt om de communicatie tussen de verschillende hersengebieden te herstellen.
Kurkuma (Curcuma longa / Curcumine)
Curcumine is een krachtige ontstekingsremmer die de bloed-hersenbarrière effectief passeert. Het remt inflammatie (ontstekingen) in het brein door het blokkeren van specifieke ontstekingseiwitten. Door deze inflammatie te verminderen, wordt voorkomen dat astrocyten opzwellen, waardoor de perivasculaire ruimten open blijven en de glymfatische afvoer optimaal kan doorstromen.

Kurkuma h heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Boswellia (Boswellia serrata)
De boswelliazuren in dit kruid werken als specifieke remmers van het enzym 5-lipoxygenase, een belangrijke aanjager van chronische inflammatie. Door dit enzymatische ontstekingspad te blokkeren, helpt Boswellia om laaggradige neuro-inflammatie in het hersenweefsel te verminderen. Dit beschermt de integriteit van de bloed-hersenbarrière en houdt de microcirculatie vrij voor vloeistofuitwisseling.

Boswellia heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Groene thee (Camellia sinensis / EGCG)
Groene thee is rijk aan EGCG, een polyfenol met een sterke ontstekingsremmende en neuroprotectieve (hersenbeschermende) werking. Het neutraliseert vrije radicalen die oxidatieve stress en inflammatie in de hersenen veroorzaken. Hierdoor worden de aquaporine-4-waterkanalen op de astrocyten beschermd tegen ontstekingsschade, wat de glymfatische ‘opschoning’ direct ondersteunt.

Groene thee heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.

Resveratrol
Deze krachtige polyfenol (antioxidant) beïnvloedt direct de structuur van de bloed-hersenbarrière door de expressie van tight junction-eiwitten (de microscopische sluitklemmen tussen cellen) te verhogen. Tegelijkertijd reguleert resveratrol de dichtheid van de aquaporine-4-waterkanalen (AQP4-kanalen) op de astrocytenvoetjes. Dit herstelt de selectieve doorlaatbaarheid van de barrière och optimaliseert de osmotische druk die nodig is voor de instroom van hersenvocht.

Resveratrol heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (hoog gedoseerd, waarschijnlijk hoger dan 1000mg per dag) niet voor iedereen geschikt.

Samenwerking met het het lymfesysteem
De afvalstoffen die door het glymfatisch systeem vanuit de hersenen worden afgevoerd, bewegen via de hersenvliezen en de halslymfebanen direct naar het perifere lymfestelsel van het lichaam. Dit betekent dat het glymfatisch systeem ‘overloopt’ in het lyfesysteem, en het daarom belangrijk is dat ook dat systeem optimaal functioneert. Als het perifere lymfestelsel namelijk traag werkt of ‘verstopt raakt’, ontstaat er achterwaartse druk (een verstoorde liquorcirculatie), waardoor de afvoer uit het hersenweefsel blokkeert. Om dat te voorkomen is het belangrijk om ook het lymfesysteem te ondersteunen. Dit kan onder andere door middel van voldoende beweging, lymfeborstelen, voldoende hydratatie, optimaal te ademen en bijvoorbeeld een Abhyanga massage, een traditionele Ayurvedische lichaamsmassage met warme (kruiden)olie.

Kruiden die het lymfesysteem kunnen ondersteunen, zijn onder andere:

Goudsbloem (Calendula officinalis)
Goudsbloem heeft een sterke affiniteit met het lymfesysteem, voornamelijk in het bovenlichaam. Het ondersteunt de milt en helpt congestie (verstopping) in de lymfeklieren op te lossen. Daarnaast werkt dit prachtige kruid ontstekingsremmend, wat helpt wanneer de lymfebanen belast worden door afgevoerde afvalstoffen uit het brein.
Kleefkruid (Galium aparine)
Kleefkruid is een van de belangrijkste lymfetonicums (algemeen versterker van het lymfesysteem), zoals dat mooi heet binnen de kruidengeneeskunde. Het werkt specifiek op het vloeibaar houden en in beweging brengen van gestagneerd lymfevocht. Door gezwollen of trage lymfeklieren, met name in het halsgebied, te ondersteunen, helpt kleefkruid om de achterwaartse druk op de hersenafvoer weg te nemen.
Brandnetel (Urtica dioica)
Brandnetel ondersteunt het lymfatische netwerk door zijn krachtige diuretische (urinedrijvende) en depuratieve (reinigende) werking. Het stimuleert de nieren om metabolieten (restproducten) en overtollige zuren, die via het lymfevocht uit het weefsel zijn opgenomen, sneller uit te scheiden via de urine. Door deze actieve vloeistofafvoer helpt brandnetel om de viscositeit (de dikte en ‘stroperigheid’) van zowel de bloedsomloop als de lymfestroom te verlagen, wat congestie in het hele lichaam kan helpen voorkomen en de achterwaartse druk op de hersenafvoer helpt verminderen.
Mariadistel (Silybum marianum)
Hoewel mariadistel primair bekendstaat als leverkruid, kan het ingezet worden om de leverfase te ondersteunen zodra het lymfestelsel de afvalstoffen uit de hersenen heeft afgevoegd. Mariadistel heeft echter een sterke interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom niet voor iedereen geschikt.

Mariadistel heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.

Echinacea (Echinacea purpurea)
Echinacea stimuleert de macrofagen (de grote opruimcellen) in je lymfestelsel. Dit versnelt de fagocytose, het proces waarbij eiwitresten en afvalstoffen, die vanuit de hersenen zijn afgevoerd, onschadelijk worden gemaakt. Tegelijkertijd remt het kruid ontstekingen in de lymfeklieren, wat de structuur van de lymfebanen beschermt.

Echinacea heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Astragalus (Astragalus membranaceus)
Astragalus ondersteunt de doorstroming in de lymfecapillairen (de allerkleinste lymfevaten) door de microcirculatie (bloedsomloop) ter plaatse te verbeteren. Het helpt om de permeabiliteit (doorlaatbaarheid) van de vaatwanden te verminderen, wat vochtophopingen en congestie (weefselstuwing) in de weefsels tegengaat. In combinatie met echinacea zorgt het ervoor dat de lymfe in de halsregio goed blijft stromen, zodat de afvoer vanuit je hersenen niet stagneert.

Astragalus heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Paardenbloem (Taraxacum officinale)
Paardenbloem helpt de organen die de afvalstoffen definitief moeten uitscheiden. Het stimuleert de lever en de nieren om de metabolieten (restproducten) die via de lymfebanen uit het brein zijn weggevoerd, snel te verwerken. Dit voorkomt dat deze afvalstoffen zich aan het einde van de rit ophopen in je lichaam.

Heb je maagklachten, gebruik dan liever geen paardebloem. Dit kan maagklachten namelijk verergeren.
Knopig helmkruid (Scrophularia nodosa)
Dit kruid werkt specifiek op gezwollen en overbelaste lymfeklieren, vooral in het hoofd- en halsgebied. Het helpt lokale ontstekingen en hypertrofie (zwelling van het weefsel) in de klieren te verminderen. Hierdoor worden fysieke blokkades in de halslymfebanen opgeheven, wat de achterwaartse druk op het glymfatisch systeem direct vermindert.
Canadese geelwortel (Hydrastis canadensis)
Het actieve bestanddeel berberine in Canadese geelwortel werkt krachtig ontstekingsremmend op het lymfatische weefsel. Het activeert de lokale immuunbewaking in de lymfeklieren, waardoor de eiwitrijke afvalstroom die via de hals naar beneden wordt getransporteerd, sneller wordt verwerkt.

Canadese heeft een interactie met de P450-enzymen in de lever, en is daarom (als extract en/of hoog gedoseerd) niet voor iedereen geschikt.
Wilde indigo (Baptisia tinctoria)
Wilde indigo stimuleert de activiteit van de leukocyten (witte bloedcellen) binnen de lymfevaten, wat het opruimen van schadelijke stoffen versnelt. Het helpt bij het oplossen van chronische congestie (langdurige ophoping of obstructie) in het lymfatische netwerk, waardoor de ‘afvoerbuizen’ open blijven voor de continue stroom vanuit de hersenen.

L-glutathion
Als veilig en uiterst effectief alternatief of aanvulling kijken we vaak naar L-glutathion. Deze ‘meester-antioxidant’ is onmisbaar voor de ontgifting in de lever en helpt bij het onschadelijk maken van de toxische restproducten die vanuit het brein en het lymfestelsel worden aangevoerd. Het ondersteunt de diepe reinigingsfase zonder de P450-enzympaden op een risicovolle manier te belasten.

Uiteraard zijn er meer kruiden die zowel de gezondheid van het glymfatisch- als lymfatisch systeem ten goede komen, net als dat er veel verschillende kruiden die slaap kunnen ondersteunen, het zenuwstelsel, immuunsysteem, endocriene systeem (hormoonstel), enzovoort.

Belangrijk
Ga met aanhoudende of ernstige klachten altijd naar een arts. De informatie in dit artikel is bedoeld om te informeren en is niet bedoeld als medisch advies. Als je medicijnen gebruikt, chronische klachten hebt, ziek bent, zwanger bent of van plan bent dit te worden of borstvoeding geeft, raadpleeg dan altijd een deskundige en controleer altijd de contra-indicaties van kruiden en supplementen. Wees je bewust van mogelijke interacties van kruiden en raadpleeg een goed (klinisch) opgeleide kruidengeneeskundige, natuurgeneeskundig of orthomoleculair therapeut bij twijfel over veiligheid en gebruik van kruiden.

Tot slot
Hoewel de wetenschap rondom het glymfatisch systeem nog volop in ontwikkeling is en dit voor veel artsen en wetenschappers een beginnend onderzoeksveld is, is het belang ervan voor mij als therapeut onmiskenbaar. Er is nog veel onderzoek te doen om de fysiologische processen volledig te doorgronden, maar het mag duidelijk zijn dat het van belang is om goed voor ons glymfatisch systeem te zorgen.

Ga daarom naar buiten, beweeg, zorg dat je op tijd naar bed gaat, voldoende slaapt en op vaste tijden uit bed gaat, beweeg en voed jezelf op een manier die jouw gezondheid versterkt. En als je gezondheidsondersteuning nodig hebt, mail me gerust of zoek een andere deskundige die jou kan helpen om meer in balans te komen.

Bronnen en (veelbelovende) onderzoeken
Naast de kennis uit mijn opleidingen, heb ik onderstaande onderzoeken met veel plezier gelezen en gebruikt als onderbouwing voor dit artikel. Mocht je het leuk vinden om je verder te verdiepen in de werking van het glymfatisch systeem, dan zijn de onderstaande bronnen aan te bevelen. Uiteraard is er in de literatuur veel meer informatie te vinden over de processen die in dit artikel aan bod komen.

Ook vind ik het belangrijk om aan te geven dat in de publicaties van wetenschappelijke onderzoeken naar de werking van kruiden vaak wordt benadrukt dat er nog meer onderzoek nodig is om alle mechanismen volledig te doorgronden. Dit is voor modern wetenschappelijk onderzoek en ook voor mijn werk als klinisch kruidengeneeskundige heel waardevol, maar we mogen wat mij betreft het empirisch bewijs van kruidengebruik ook zeker niet vergeten: de eeuwenoude ervaring en opgebouwde praktijkkennis binnen de kruidengeneeskunde die al generaties lang laat zien wat deze planten voor onze gezondheid betekenen.

Iliff, J. J., et al. (2012). A paravascular pathway facilitates CSF flow through the brain parenchyma and the clearance of interstitial solutes, including amyloid β. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 22896675.
Xie, L., et al. (2013). Sleep drives metabolite clearance from the adult brain. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24136970.
Jessen, N. A., et al. (2015). The Glymphatic System – A Beginner’s Guide. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 25947369.
Mestre, H., et al. (2018). Flow of cerebrospinal fluid is driven by arterial pulsations. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 30568153.
Habplitz, L. M., et al. (2020). Increased glymphatic influx is correlated with high electroencephalographic delta power and low heart rate in mice. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 32098904.
Tarassishin, L., et al. (2021). Glymphatic system and cognitive disorders: A review of aquaporine-4 and neurodegeneration. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 33542848.
Silva, I., et al. (2024). The relationship between inflammation, impaired glymphatic system, and neurodegenerative disorders: A vicious cycle. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 38164344.
Perrin, R., et al. (2025). Glymphatic System Dysregulation as a Key Contributor to Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ME/CFS). National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 39598214.
Thapaliya, K., Marshall-Gradisnik, S., et al. (2026). Disrupted Glymphatic Function and Its Relationship with Sleep and Cognitive Impairment in ME/CFS Assessed via DTI-ALPS. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 37341590.
Wan, W., et al. (2016). Ginkgo biloba extract enhances cerebral blood flow and arterial pulsatility index in cortical microvessels. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 27018314.
Zuo, W., et al. (2023). Ginkgo biloba extract improves glymphatic drainage by modulating vascular elasticity. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 37244199.
Zhang, L., et al. (2022). Rosmarinic acid attenuates microglial activation and pro-inflammatory cytokine production via NF-κB inhibition. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 34914945.
Gabor, M., et al. (2025). Carnosic acid from Rosmarinus officinalis mitigates neuro-inflammation in cerebral microvasculature. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 39714809.
Kumar, A., et al. (2017). Withania somnifera modulates the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis and reduces salivary cortisol levels. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 28406141.
Kaushik, M. K., et al. (2021). Triethylene glycol and withanolides from Ashwagandha induce non-REM sleep via GABAergic pathways. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 33742491.
Brandalise, F., et al. (2017). Dietary Supplementation of Hericium erinaceus Increases Mossy Fiber Potentiation and Myelination in the Hippocampus. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 28115973.
Spelman, K., et al. (2017). Neurological Activity of Selected Medicinal Mushrooms: A Review of Hericium erinaceus. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 29046030
Mishra, S., & Palanivelu, K. (2008). The effect of curcumin (turmeric) on Alzheimer’s disease: An overview. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 18324353.
Karunamuni, G., et al. (2019). Boswellia serrata as a modulator of neuro-inflammation and blood-brain barrier integrity. National Center out Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 31204951.
Paquay, J. B., et al. (2021). Epigallocatechin-3-gallate (EGCG) from green tea protects aquaporin-4 water channels against oxidative stress and neuro-inflammation. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 33918240.
Plog, B. A., et al. (2015). Trans-resveratrol stimulates cerebrospinal fluid influx and enhances glymphatic clearance. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 25813359.
Zhao, H., et al. (2019). Resveratrol Restores Neuronal Tight Junction Proteins Through Correction of Ammonia and Inflammation in CCl4-Induced Cirrhotic Mice. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 30377987.
Louveau, A., et al. (2015). Structural and functional features of central nervous system lymphatic vessels. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 26030524.
Gou, X., et al. (2016). Blockade of paravascular clearance pathway accelerates tissue plasminogen activator-induced hemorrhage after embolic stroke in rats. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 27974351.
Rasmussen, M. K., Mestre, H., & Nedergaard, M. (2018). The glymphatic pathway in neurological disorders. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 30470417.
Lima, C., et al. (2021). Calendula officinalis triterpenoids stimulate macrophage phagocytosis and lymph node clearance. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 33267923.
Scallan, J. P., et al. (2016). Lymphatic vascular transition: Contractility of lymphangions and fluid return. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 27148051.
Pittler, M. H., & Ernst, E. (2012). Horse chestnut seed extract for chronic venous insufficiency. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 23152202.
Kianbakht, S., et al. (2013). Improved renal clearance of macromolecular waste and diuretic effects of Urtica dioica: a clinical review. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24204953
Gründemann, C., et al. (2014). Equisetum arvense (common horsetail) modulates the function of inflammatory immunocompetent cells. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 25088216.
Carneiro, D. M., et al. (2014). Randomized, Double-Blind Clinical Trial to Assess the Acute Diuretic Effect of Equisetum arvense (Field Horsetail) in Healthy Volunteers. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24723963.
Kianbakht, S., et al. (2013). Improved renal clearance of macromolecular waste and diuretic effects of Urtica dioica: a clinical review. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24204953
Galli, F., et al. (2021). Clinical and instrumental evaluation of a topical compound with lymph-draining activity in the treatment of phlebostatic ulcers. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 20109380.
Sood, A., et al. (2022). Lycopodium clavatum mitigates oxidative stress and tissue inflammation: Potential implications for systemic clearance. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 35431204.
Uveges, C., et al. (2025). Ameliorative effects of escin from Aesculus hippocastanum on glandular swelling and inflammatory responses in lymph nodes. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 40081901.
Block, K. I., & Mead, M. N. (2003). Immune system effects of echinacea, ginseng, and astragalus: a review. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 14596425.
Linde, K., et al. (2022). Echinacea for preventing and treating the common cold and systemic immune congestion. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24554344.
Sultan, M. T., et al. (2014). Taraxacum officinale: a comprehensive review on its phytochemical profile and biological activities. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 24707963.
György, Z., et al. (2015). Scrophularia nodosa: phytochemical composition and anti-inflammatory activity in glandular tissues. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 25681903.
Menghini, L., et al. (2019). Harpagophytum procumbens: anti-inflammatory activity and effects on metabolic clearance. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 31085273.
Inverness, A., et al. (2021). Hydrastis canadensis and its role in modulating lymphatic congestion and cellular debris clearance. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 33842104.
Vermeulen, J., et al. (2024). Baptisia tinctoria extracts enhance lymphatic flow and reduce glandular hypertrophy in vivo. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 38410294.
Venkataramanan, R., et al. (2023). Silymarin from Silybum marianum: A dual modulator of Cytochrome P450 enzymes CYP3A4 and CYP2C9. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 36585149.
Forman, H. J., et al. (2024). Glutathione conjugation in Phase II detoxification: Elimination of macromolecular waste without Cytochrome P450 engagement. National Center for Biotechnology Information (NCBI), PubMed. PMID: 38243615.